Potop, wieża, morski potwór: sąsiedzi Izraela też opowiadali takie historie. Co jest takie samo, co inne i co to mówi?
Biblia nie spadła z nieba do pustego świata. Izrael żył między Egiptem, Babilonem a Kananejczykami, a te ludy miały własne opowieści o początku, o wielkim potopie, o morskich potworach i olbrzymach. Odkąd archeolodzy w XIX wieku na nowo odnaleźli te teksty, zestawia się je z Biblią. Co się okazuje: czasem opowieści są do siebie bardzo podobne. I właśnie tam widać, jak inaczej Biblia mówi o Bogu i o ludziach.
Chrześcijanie odczytują te podobieństwa na więcej niż jeden sposób. Jedni widzą w nich wspólną pamięć o prawdziwych wydarzeniach, zniekształconą u innych ludów. Inni widzą w Księdze Rodzaju tekst, który celowo opowiada na nowo znane historie, aby powiedzieć, kim jest prawdziwy Bóg. Oba odczytania uznają Księgę Rodzaju za Słowo Boże; różnią się co do tego, jak należy ją czytać.
Pięć opowieści
Stworzenie i Enuma elisz
Gdzie indziej:Enuma elisz, babiloński poemat o stworzeniu, na glinianych tabliczkach z I tysiąclecia przed Chrystusem; sam materiał jest starszy.
W Biblii
Bóg mówi i tak się staje. Światło, niebo, morze, ląd, rośliny, słońce i księżyc, zwierzęta i człowiek, a siódmego dnia odpoczynek. Wszystko jest dobre, a człowiek zostaje stworzony na obraz Boga.
U sąsiadów
Bóg Marduk pokonuje w walce morskiego potwora Tiamat i z jej ciała tworzy niebo i ziemię. Potem z krwi pokonanego boga, Kingu, powstają ludzie, aby wykonywać pracę bogów. Poemat kończy się budową Babilonu i świątyni Marduka.
Co jest podobne
Początek z wodą i ciemnością.
Porządkowanie: oddzielenie nieba od wody, ustalona kolejność.
Człowiek otrzymuje zadanie.
Co się różni
W Księdze Rodzaju nie ma walki: Bóg nie musi nikogo pokonywać, On mówi.
Słońce i księżyc nie są bogami, lecz „światłami” (Rdz 1:16), po prostu stworzonymi.
Człowiek nie jest niewolnikiem bogów, lecz obrazem Boga, błogosławionym i troszczącym się o ziemię.
Jak czytają to chrześcijanie
Wielu komentatorów, także bardzo konserwatywnych, widzi tu w Rdz 1 cichą odpowiedź na Babilon: to, co tam jest bogami, tutaj jest stworzeniami. Chrześcijanie różnią się co do tego, jak czytać sześć dni; mowa o tym przy nauce i wierze.
Gdzie indziej:Epos o Gilgameszu (tabliczka XI) i starszy epos o Atrachasisie, którego najstarszy odpis pochodzi z XVII wieku przed Chrystusem; także sumeryjska opowieść o Ziusudrze.
W Biblii
Bóg widzi, że ziemia jest pełna przemocy. Każe Noemu zbudować arkę, ratuje jego, jego rodzinę i zwierzęta, a potem zawiera przymierze z wszelkim życiem, z tęczą jako znakiem.
U sąsiadów
W 1872 roku George Smith z British Museum odczytał glinianą tabliczkę z Niniwy i znalazł na niej opowieść o potopie. Utnapisztim z rady boga buduje łódź, zabiera zwierzęta, osiada na górze i wypuszcza gołębicę, jaskółkę i kruka. W eposie o Atrachasisie bogowie zsyłają potop, bo hałas ludzi nie pozwala im spać. Po potopie są głodni, bo nikt nie składał im ofiar.
Co jest podobne
Łódź z rodziną i zwierzętami, uszczelniona smołą.
Góra, na której łódź osiada.
Ptaki, które zostają wypuszczone.
Ofiara po potopie.
Co się różni
W Gilgameszu bogowie są kapryśni i kłócą się między sobą; w Księdze Rodzaju jest jeden Bóg, który zarazem sądzi sprawiedliwie i ratuje.
Przyczyna: nie hałas, lecz przemoc i złe serce człowieka (Rdz 6:5, 11).
Księga Rodzaju kończy się obietnicą dla wszelkiego życia, a nie głodnymi bogami.
Jak czytają to chrześcijanie
Niektórzy chrześcijanie widzą w wielu opowieściach o potopie wspólną pamięć o prawdziwej katastrofie, którą Księga Rodzaju wiernie przechowuje. Inni widzą w Księdze Rodzaju celowe opowiedzenie na nowo znanej historii, z zupełnie innym Bogiem w centrum. Zdania są też podzielone co do tego, jak daleko sięgał potop. Sama historia arki jest na stronie o arce.
Gdzie indziej:Zikkuraty Mezopotamii, takie jak Etemenanki w Babilonie, obok świątyni Marduka; oraz Enuma elisz, który opiewa budowę Babilonu przez bogów.
W Biblii
Ludzie chcą zbudować miasto i wieżę sięgającą nieba, aby „uczynić sobie imię”. Bóg zstępuje, miesza ich język i rozprasza ich. Miejsce nazywa się Babel.
U sąsiadów
Po akadyjsku Babilon nazywał się Bab-ili, „brama boga”. Miasto było dumne ze swojej schodkowej wieży, która miała łączyć niebo i ziemię. W poemacie o stworzeniu sami bogowie budują Babilon jako swoje mieszkanie.
Co jest podobne
Wypalana cegła i asfalt jako materiał budowlany (Rdz 11:3), jak w Mezopotamii.
Wieża, która ma sięgać nieba, zupełnie jak zikkurat.
Co się różni
To, co Babilon nazywa „bramą boga”, Księga Rodzaju grą słów zamienia w „pomieszanie” (hebrajskie balal).
Boga nie trzeba ściągać na górę: On „zstępuje”, aby obejrzeć wieżę, tak jest dla Niego mała.
W dniu Pięćdziesiątnicy zostaje to odwrócone: jedno orędzie w wielu językach.
Jak czytają to chrześcijanie
Że Rdz 11 wyśmiewa przechwałki Babilonu, dostrzegają komentatorzy z różnych Kościołów. Różnią się co do tego, czy opowieść dotyczy jednej konkretnej wieży, czy ludzkości, która chce uczynić się wielką.
Gdzie indziej:Cykl Baala, poematy na glinianych tabliczkach z Ugarit (Ras Szamra, Syria), wykopywanych od 1929 roku; z XIII wieku przed Chrystusem.
W Biblii
Lewiatan to morski potwór. Bóg go pokonał (Psalm 74), ukarze go (Iz 27:1), a w Psalmie 104 jest po prostu stworzeniem, które igra w morzu. W Księdze Hioba 41 jest obrazem tego, czego żaden człowiek nie poskromi.
U sąsiadów
W tekstach z Ugarit bóg Baal (albo bogini Anat) pokonuje Lotana, „węża uciekającego, węża krętego, potężnego o siedmiu głowach”. Morze i potwór oznaczają chaos, który bogowie muszą ujarzmić.
Co jest podobne
To samo imię (Lotan, Lewiatan) i prawie te same słowa: także Iz 27:1 nazywa go w hebrajskim tekście wężem uciekającym i krętym.
Morski potwór jako obraz chaosu i zła.
Co się różni
W Ugarit to walka między bogami o otwartym wyniku. W Biblii Lewiatan jest stworzeniem Boga, wręcz zabawką (Psalm 104:26).
Biblia używa starych obrazów, aby powiedzieć, że Bóg stoi ponad wszelkim chaosem, nawet ponad tym, czego ludzie boją się najbardziej.
W Apokalipsie smok powraca, a wynik jest pewny.
Jak czytają to chrześcijanie
Chrześcijanie najczęściej czytają Lewiatana jako obraz poetycki, zapożyczony z języka sąsiadów, aby pokazać moc Boga. Niektórzy w Księdze Hioba 41 myślą o prawdziwym zwierzęciu, na przykład o krokodylu. Co jeszcze Biblia mówi o Lewiatanie, znajdziesz przy aniołach i istotach.
Gdzie indziej:Bohaterowie tacy jak Gilgamesz, który według eposu był w dwóch trzecich bogiem, a w jednej trzeciej człowiekiem; a także, znacznie później, żydowska Księga Henocha.
W Biblii
W czterech wersetach Rdz 6 opowiada o „synach Bożych”, którzy żenią się z „córkami ludzkimi”, i o Nefilim, „mocarzach, którzy od wieku byli mężowie sławni”. Zaraz potem czytamy: wielka była złość ludzka.
U sąsiadów
Okoliczne ludy chętnie opowiadały o półbogach i olbrzymach, dzieciach bogów i ludzi, czczonych jako bohaterowie. Gilgamesz, król Uruk, jest najbardziej znanym przykładem.
Co jest podobne
Związek między istotami niebiańskimi a ludźmi.
Sławne, silne postacie z praczasów.
Co się różni
To, co gdzie indziej budzi podziw, w Księdze Rodzaju stoi w ciągu narastającego zła, tuż przed potopem.
Biblia opowiada to krótko i bez kultu bohaterów; nacisk spoczywa na Bożym sądzie i Bożej cierpliwości.
Jak czytają to chrześcijanie
Kim byli „synowie Boży”, to stare pytanie: upadłe anioły, potomkowie Seta czy królowie. Nić zestawia te odczytania przy tajemnicach.
Podobieństwo to nie kopia. Dwie opowieści o potopie mogą obie sięgać do czegoś starszego, a mogą też celowo prowadzić ze sobą rozmowę.
Najwięcej mówi różnica. Tam, gdzie sąsiedzi pokazują kapryśnych bogów, walkę i niewolę, Biblia pokazuje jednego Boga, który mówi, troszczy się, sądzi i zawiera przymierze.
Biblia mówi językiem swoich czasów. Bóg mówił do ludzi obrazami, które znali, tak jak później Jezus mówił o siewcach, monetach i bukłakach.