Kościół i świat
Od garstki uczniów w Jerozolimie do Kościołów w prawie każdym kraju. Idź tą drogą po mapie i przeczytaj, jak wieść dotarła do ludzi mówiących twoim językiem.
Tuż przed swoim wniebowstąpieniem Jezus powiedział garstce uczniów, że będą Jego świadkami w Jerozolimie i dalej, aż po krańce ziemi. Dzieje Apostolskie opowiadają o początku. Potem historia toczyła się dalej, przez kupców, niewolników, mnichów, królów i zwykłe rodziny. Nie zawsze tak, jak chciał Jezus: czasem siłą albo w ślad za zdobywcami. Ale wciąż na nowo ludzie znajdowali tego samego Pana we własnym języku.
Na początku było tylko kilku przyjaciół Jezusa. Opowiadali dobrą nowinę innym, a ci opowiadali ją dalej. Tak ta historia wędrowała przez morza i góry, aż dotarła także do twojego domu!
Każdy język Nici ma własną historię. Twoja jest pierwsza; wybierz inny język, by czytać dalej.
966
W Wielką Sobotę 966 roku książę Mieszko I przyjął chrzest wraz ze swoim dworem, po części pod wpływem swojej czeskiej żony Dobrawy. W 968 roku Polska otrzymała pierwszego biskupa, Jordana, w Poznaniu. Ten chrzest uważa się za początek Polski.
Uwaga: Nie wiadomo na pewno, czy chrzest odbył się w Poznaniu, czy w Gnieźnie.
Źródła: Wikipedia, “Baptism of Poland”
IV–VIII wiek
Już w czasach rzymskich nad Mozą żyli chrześcijanie; Serwacy jest wymieniany jako pierwszy biskup Tongeren. W VII wieku Amand założył opactwa w Gandawie, a w 695 roku Willibrord został biskupem Fryzów, ze stolicą w Utrechcie. Bonifacy zginął w pobliżu Dokkum w 754 roku.
Uwaga: Życie Serwacego to w dużej mierze legenda.
II–VI wiek
W II wieku Lyon miał Kościół z biskupem Potynem, który przybył z Azji Mniejszej. W 177 roku chrześcijanie z Lyonu i Vienne byli prześladowani; ich list o tym się zachował. Potem Kościołem kierował Ireneusz. Około 500 roku król Chlodwig przyjął chrzest w Reims z rąk biskupa Remigiusza.
Uwaga: Rok chrztu Chlodwiga jest niepewny: historycy podają daty między 496 a 506 rokiem.
Źródła: Wikipedia, “Martyrs of Lyon” · Wikipedia, “Clovis I”
III–IX wiek
Trewir, rzymskie miasto cesarskie, miał biskupa już w III wieku. W VIII wieku Bonifacy zorganizował Kościół w krajach niemieckich i założył Fuldę (744). Około 830 roku Heliand opowiedział na nowo Ewangelie jako starosaski poemat bohaterski.
Uwaga: Najwcześniejsi biskupi Trewiru znani są głównie z tradycji.
III–VII wiek
W rzymskiej Brytanii śmierć męczeńską poniósł Alban, a w 314 roku trzej brytyjscy biskupi zasiadali na synodzie w Arles. W 597 roku Augustyn, wysłany przez papieża Grzegorza, wylądował w Kencie, gdzie król Ethelbert został chrześcijaninem. Z Iony i Lindisfarne irlandzcy mnisi zanieśli Ewangelię na północ.
Uwaga: Kiedy zmarł Alban, nie jest pewne: w III albo na początku IV wieku.
Źródła: Wikipedia, “Augustine of Canterbury” · Wikipedia, “Council of Arles”
ok. 300 i 1511
Około 305 roku biskupi z całej Hispanii zebrali się w Elwirze, niedaleko Grenady: istniały już wtedy zorganizowane Kościoły. W 589 roku, na synodzie w Toledo, król Rekkared przeprowadził Wizygotów od arianizmu do wiary katolickiej. W 1511 roku Santo Domingo stało się pierwszą diecezją w Ameryce, gdzie dziś żyje większość mówiących po hiszpańsku.
Uwaga: To, że Jakub albo Paweł sami głosili w Hiszpanii, jest tradycją; Paweł rzeczywiście chciał się tam udać (Rz 15:24).
Źródła: Wikipedia, “Synod of Elvira” · Wikipedia, “Third Council of Toledo”
I wiek
Już zanim przybył Paweł, w Rzymie byli wierzący: Pryscylla i Akwila przybyli stamtąd około 50 roku. Paweł napisał swój list około 57 roku do dużego, istniejącego już Kościoła, a później przybył tam jako więzień. Po pożarze w 64 roku Neron prześladował chrześcijan; według tradycji Piotr i Paweł zginęli wtedy w Rzymie.
VI wiek
Chrześcijaństwo dotarło do Luzytanii i Galicji w pierwszych wiekach. Około 550 roku z Panonii przybył Marcin z Bragi; założył klasztor w Dume i pomógł Swebom przejść od arianizmu do wiary katolickiej. W 1681 roku ukazał się Nowy Testament João Ferreiry de Almeidy.
Źródła: Wikipedia, “Martin of Braga”
635, 1601, 1807
Trzy razy zaczynało się od nowa: z Alopenem z Kościoła Wschodu w 635 roku, z jezuitą Matteo Riccim w Pekinie w 1601 roku i z Robertem Morrisonem, który przybył w 1807 roku i przetłumaczył Nowy Testament na chiński. Chińska Biblia, której używa Nić, ukazała się w 1919 roku.
Źródła: Boston University, History of Missiology, “Morrison, Robert (1782–1834)” · Wikipedia, “Xi'an Stele”
1784
W Korei Kościół zaczął się bez misjonarzy. Uczeni czytali chrześcijańskie książki z Chin, a w 1784 roku Yi Seung-hun przyjął chrzest w Pekinie. W domu sam ochrzcił innych. Zginął śmiercią męczeńską w 1801 roku. W 1885 roku przybyli pierwsi misjonarze protestanccy, Underwood i Appenzeller.
Źródła: Wikipedia, “Yi Seung-hun” · Boston University, History of Missiology, “Underwood, Horace Grant”
1521
W Niedzielę Wielkanocną, 31 marca 1521 roku, podczas wyprawy Magellana, odprawiono pierwszą Mszę na Filipinach, a w kwietniu władca Cebu i jego lud przyjęli chrzest. Od 1565 roku Hiszpanie pozostali na stałe. W 1593 roku w Manili ukazała się Doctrina Christiana, pierwsza książka w języku filipińskim, po hiszpańsku i w tagalogu.
Uwaga: Także tutaj przyjście wiary szło w parze z kolonizacją.
Źródła: Wikipedia, “First Mass in the Philippines” · Wikipedia, “Doctrina Christiana”
1615–1651
W 1615 roku jezuici założyli pierwszą wspólnotę w Hội An. Alexandre de Rhodes przybył w 1624 roku i pracował głównie na północy. Wraz z innymi opracował pismo łacińskie, w którym do dziś zapisuje się wietnamski; w 1651 roku wydał w Rzymie słownik i katechizm.
Uwaga: Pismo łacińskie było dziełem kilku misjonarzy i wietnamskich pomocników, a nie jednego człowieka.
Źródła: Wikipedia, “Alexandre de Rhodes” · Wikipedia, “Catholic Church in Vietnam”
1549
W 1549 roku Franciszek Ksawery przybył do Kagoshimy. Po szybkim wzroście przyszły zakazy i prześladowania. Chrześcijanie w okolicach Nagasaki zachowywali wiarę w ukryciu przez około 250 lat. 17 marca 1865 roku dali się poznać księdzu w nowym kościele w Ōura.
Źródła: UNESCO World Heritage, “Hidden Christian Sites in the Nagasaki Region”
I wiek
W pierwszą Pięćdziesiątnicę także Arabowie słyszeli apostołów we własnym języku, a Paweł po swoim nawróceniu udał się do Arabii. Przed islamem istniały chrześcijańskie plemiona arabskie, takie jak Ghassanidzi. Najstarsze arabskie rękopisy Biblii pochodzą z IX wieku; Biblię, której używa Nić, ukończono w Bejrucie w 1865 roku.
Źródła: Wikipedia, “Bible translations into Arabic” · Wikipedia, “Ghassanids”
ok. 49
Nowy Testament został napisany po grecku. Około 49 roku Paweł głosił w Filippi, pierwszym mieście w Europie, w którym założył Kościół, a potem w Tesalonikach, Atenach i Koryncie. Trzy z tych Kościołów otrzymały list, który jest dziś w Biblii.
Źródła: Wikipedia, “Philippi”
829
W 829 roku Ansgar, „apostoł Północy”, przybył na pół roku do miasta handlowego Birka i utworzył tam małą wspólnotę. Około 1000 roku Olof Skötkonung został pierwszym chrześcijańskim królem. W 1541 roku ukazała się Biblia po szwedzku.
Uwaga: Wspólnota w Birce nie przetrwała długo; Szwecja stała się w pełni chrześcijańska dopiero w XII wieku.
Źródła: Wikipedia, “Ansgar”
ok. 972–1000
Około 972 roku wielki książę Gejza sprowadził do swojego kraju misjonarzy z Zachodu i przyjął chrzest. Jego syn Stefan został około 1000 roku koronowany na pierwszego króla i zbudował Kościół na Węgrzech. W 1590 roku ukazała się pierwsza drukowana Biblia węgierska, autorstwa Gáspára Károliego.
863
W 863 roku Cyryl i Metody przybyli na Wielkie Morawy i stworzyli pierwszy alfabet słowiański. Metody prawdopodobnie ochrzcił księcia Borzywoja i Ludmiłę. Biblia kralicka (1579–1593) stała się później wzorcem języka czeskiego.
Źródła: Wikipedia, “Saints Cyril and Methodius” · Wikipedia, “Bořivoj I”
tradycja: 52 · pewne: ok. 849
Chrześcijanie świętego Tomasza z Kerali mówią, że apostoł Tomasz przybił do brzegu w Kodungallur w 52 roku. Około 849 roku miedziane tablice w Kollam zapisały prawa pewnego Kościoła. Do 1841 roku całą Biblię przetłumaczono na malajalam.
Uwaga: To, że Tomasz sam przybył, to tradycja, której historycy nie mogą ani udowodnić, ani wykluczyć.
Źródła: Wikipedia, “Tharisapalli plates” · Wikipedia, “Bible translations into Malayalam”
XII wiek i 1548
Chrześcijaństwo przychodziło stopniowo z zachodu i ze wschodu. Według legendy biskup Henryk przybył ze szwedzkim królem około 1155 roku i poniósł śmierć męczeńską. Pewne jest, że Mikael Agricola przetłumaczył w 1548 roku Nowy Testament na fiński, co było początkiem fińskiego piśmiennictwa.
Uwaga: O biskupie Henryku niewiele wiadomo na pewno.
Źródła: Wikipedia, “Mikael Agricola” · Wikipedia, “Bishop Henry”
995–1030
Królowie Olaf Tryggvason i Olaf Haraldsson wprowadzili chrześcijaństwo, często siłą. Olaf Haraldsson poległ pod Stiklestad w 1030 roku, a potem był czczony jako święty w Nidaros, dzisiejszym Trondheim. Jeszcze wcześniej wiara przychodziła przez handel i kontakty z Anglią.
Uwaga: Przymusowe nawrócenia znane są głównie z późniejszych sag; były prawdziwe i są sprzeczne z Ewangelią.
Źródła: Wikipedia, “Olaf Tryggvason” · Wikipedia, “Olaf II of Norway”
IX wiek i 1219
W IX wieku Serbowie stali się chrześcijanami, z pomocą uczniów Cyryla i Metodego. W 1219 roku Sawa został pierwszym arcybiskupem własnego Kościoła serbskiego, ze stolicą w klasztorze Žiča.
Źródła: Wikipedia, “Christianization of the Serbs” · Wikipedia, “Saint Sava”
1910–1926
Esperanto nie ma własnego narodu, ale ma chrześcijan, którzy nim mówią. Zamenhof, twórca języka, sam przetłumaczył Stary Testament. W 1910 roku w Paryżu założono stowarzyszenie katolickie IKUE, a w 1911 roku w Antwerpii protestanckie KELI. W 1926 roku ukazała się pełna Biblia w esperanto.
Źródła: Wikipedia, “Bible translations into Esperanto” · Wikipedia, “International League of Christian Esperantists”
ok. 957 i 988
Kościół rosyjski sięga korzeniami chrztu Rusi Kijowskiej: księżna Olga przyjęła chrzest około 957 roku, a około 988 roku chrzest przyjął książę Włodzimierz, a po nim mieszkańcy Kijowa. Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini dzielą to pochodzenie. Rosyjska Biblia, której używa Nić, ukazała się w 1876 roku.
Źródła: Wikipedia, “Christianization of Kievan Rus'” · Wikipedia, “Russian Synodal Bible”
ok. 957 i 988
W Kijowie księżna Olga przyjęła chrzest około 957 roku, a około 988 roku książę Włodzimierz kazał ochrzcić mieszkańców miasta w Dnieprze. W 1581 roku w Ostrogu ukazała się pierwsza pełna drukowana Biblia w języku cerkiewnosłowiańskim, a w 1903 roku pierwsza pełna Biblia we współczesnym ukraińskim.
Źródła: Wikipedia, “Olga of Kiev” · Wikipedia, “Ostrog Bible”
1580 i XIX wiek
W 1580 roku cesarz Wielkich Mogołów Akbar zaprosił jezuitów na swój dwór w Fatehpur Sikri, aby rozmawiać z nimi o ich wierze. W XIX wieku Henry Martyn i misja w Serampore przetłumaczyli Biblię na hindustani i hindi.
Źródła: Wikipedia, “Rodolfo Acquaviva” · Boston University, History of Missiology, “Martyn, Henry”
1844
Portugalczycy byli w Mombasie w XVI wieku, ale nie pozostał tam żaden Kościół. W 1844 roku przybył Johann Ludwig Krapf; napisał pierwszą gramatykę i pierwszy słownik suahili i zaczął tłumaczyć Biblię. Do 1891 roku cała Biblia była gotowa w suahili.
Źródła: Wikipedia, “Johann Ludwig Krapf” · Dictionary of African Christian Biography, “Hodgson, F. J.”
1793–1801
Portugalscy katolicy zbudowali kościół w Bandel w 1599 roku. W 1793 roku do Bengalu przybył William Carey; pod koniec 1800 roku w Serampore przyjął chrzest Krishna Pal, a w 1801 roku ukazał się Nowy Testament po bengalsku.
Źródła: Boston University, History of Missiology, “Carey, William”
1578 i 1706
W 1578 roku tamilski katechizm stał się pierwszą książką, jaką kiedykolwiek wydrukowano tamilskim pismem. W 1706 roku do Tranquebaru przybyli Bartholomäus Ziegenbalg i Heinrich Plütschau, jako pierwsi misjonarze protestanccy w Indiach. Tamilski Nowy Testament Ziegenbalga (1714) był pierwszym w języku indyjskim.
Źródła: Boston University, History of Missiology, “Ziegenbalg, Bartholomäus” · Wikipedia, “Henrique Henriques”
1715 i 1805
W 1715 roku Manda Reddy przyjął chrzest wraz z kilkoma rodzinami: to pierwsi znani nam chrześcijanie telugu. W 1805 roku Londyńskie Towarzystwo Misyjne rozpoczęło pracę w Visakhapatnam; jego ludzie przetłumaczyli Nowy Testament na telugu. Później Kościół rósł przede wszystkim wśród najuboższych społeczności.
1616
Angielski jezuita Thomas Stephens napisał w Goa Kristapuranę, długi poemat o historii Biblii w stylu indyjskich eposów, w języku marathi. Został wydrukowany w 1616 roku. Później misja w Serampore przetłumaczyła Biblię na marathi.
1815–1829
W 1815 roku do Suratu przybyli misjonarze Londyńskiego Towarzystwa Misyjnego. W latach 1820 i 1821 ukazały się pierwsze Nowe Testamenty w gudżarati, a w 1829 roku cała Biblia. Od 1841 roku w Gudżaracie pracowali irlandzcy prezbiterianie.
1834 i 1873
W 1834 roku w Ludhianie rozpoczęła się pierwsza misja w Pendżabie. Około 1873 roku w Sialkocie przyjął chrzest Ditt, ubogi garbarz. Przekazywał wiarę dalej we własnych wioskach i tak powstał ruch, w którym dziesiątki tysięcy najuboższych Pendżabczyków zostały chrześcijanami.
Źródła: Evangelicals Now, “Pakistan's little-known Christian story”
1715 i 1951
Od 1715 do 1769 roku w dolinie Katmandu pracowali kapucyni, aż musieli wyjechać. W 1821 roku ukazał się Nowy Testament w języku nepalskim. Ganga Prasad Pradhan, pierwszy nepalski pastor, przetłumaczył całą Biblię w Dardżylingu (1914). Dopiero po 1951 roku cudzoziemcy mogli pracować w Nepalu, a Kościół rósł przede wszystkim po 1990 roku.
Źródła: Wikipedia, “Christianity in Nepal” · Wikipedia, “Ganga Prasad Pradhan”
Dwanaście przystanków, od Pięćdziesiątnicy do dziś. Wybierz przystanek na mapie albo na liście.
Gdzie Ewangelia dotarła do twojego języka
ok. 30
Jerozolima
Pięćdziesiąt dni po Wielkanocy przychodzi Duch. Pielgrzymi z Persji, Mezopotamii, Azji Mniejszej, Egiptu, Libii, Rzymu, Krety i Arabii słyszą uczniów we własnym języku. Wielu zabiera tę wieść ze sobą do domu.
W dniu Pięćdziesiątnicy ludzie z wielu krajów usłyszeli o Jezusie, każdy we własnym języku. Potem wrócili do domu i opowiadali dalej.
Kim jest Duch Święty?ok. 35 i IV wiek
Meroe i Aksum
Wysoki urzędnik królowej Etiopów czyta w drodze do domu Izajasza. Filip mu go wyjaśnia, a on przyjmuje chrzest. W IV wieku królestwo Aksum staje się chrześcijańskie za króla Ezany: na jego monetach pojawia się krzyż. Frumencjusz, który jako chłopiec utknął tam, zostaje w Aleksandrii wyświęcony na biskupa.
Pewien człowiek z Etiopii czytał Biblię w swoim wozie. Filip opowiedział mu o Jezusie, a ten człowiek od razu dał się ochrzcić w strumieniu!
Filip w dziale Kto jest kimok. 49–62
Filippi i Rzym
W czasie swojej drugiej podróży Paweł przeprawia się do Macedonii. W Filippi przyjmuje chrzest Lidia, handlarka purpurą: pierwsza znana nam wierząca w Europie. Potem Tesaloniki, Ateny i Korynt. W Rzymie Kościół istniał już, zanim Paweł przybył tam jako więzień.
Paweł popłynął do Europy. Kobieta, która sprzedawała piękne purpurowe tkaniny, Lidia, była tam pierwszą osobą, która uwierzyła w Jezusa.
Idź za Pawłem po mapie biblijnejtradycja: 52 · pewne: IX wiek
Kerala (Indie)
Chrześcijanie z Kerali mówią, że apostoł Tomasz przybił do ich brzegów w 52 roku. Co pewne: około 849 roku władca w Kollam nadał na miedzianych tablicach prawa Kościołowi syryjskich chrześcijan. Ich Kościół ma co najmniej jedenaście wieków i wciąż modlą się w tradycji Kościołów syryjskich.
Na południu Indii żyją chrześcijanie, którzy mówią: dawno temu przypłynął do nas łodzią apostoł Tomasz!
Uwaga: To, że sam Tomasz był w Indiach, to dawna tradycja, której historycy nie mogą ani udowodnić, ani wykluczyć.
Więcej o apostołachŹródła: Wikipedia, “Tharisapalli plates”
301–314
Armenia
Król Tyrydates III przyjmuje chrzest z rąk Grzegorza Oświeciciela, a Armenia staje się pierwszym krajem, który przyjmuje chrześcijaństwo jako swoją religię. Kościół ormiański trzyma się roku 301; wielu historyków myśli o kilku latach później, przed 314 rokiem. Wiek później ormiański otrzymuje własny alfabet, aby można było czytać Biblię.
Armenia była pierwszym krajem, w którym król powiedział: idziemy za Jezusem.
Źródła: World History Encyclopedia, “The Early Christianization of Armenia”
V wiek
Irlandia
Patryk był młodym Brytem, gdy napastnicy uprowadzili go jako niewolnika do Irlandii. Uciekł, ale później z własnej woli wrócił, by zanieść Ewangelię ludowi, który trzymał go w niewoli. Sam spisał swoją historię, Wyznanie (Confessio). Irlandzcy mnisi ruszyli potem dalej, do Szkocji i na kontynent.
Patryk jako chłopiec został porwany i zabrany do Irlandii. Później z własnej woli wrócił, by opowiadać o Bożej miłości, nawet ludziom, którzy go skrzywdzili.
Źródła: Royal Irish Academy, “St Patrick's Confessio (confessio.ie)”
635–781
Xi'an (Chiny)
W 635 roku mnich Alopen z Kościoła Wschodu przybywa do Chang'an, stolicy cesarzy z dynastii Tang. W 781 roku tamtejsi chrześcijanie stawiają kamienną stelę, po chińsku i syryjsku, opisującą półtora wieku Kościoła. Stelę zakopano, a w latach dwudziestych XVII wieku odnaleziono ją na nowo.
Dawno temu pewien mnich wędrował aż do Chin. Tamtejsi chrześcijanie zrobili wielki kamienny słup ze swoją historią. Do dziś stoi w muzeum!
Źródła: Wikipedia, “Xi'an Stele”
IV–VIII wiek
Tongeren, Gandawa i Utrecht
Według tradycji Serwacy był w IV wieku biskupem Tongeren. Pewne jest, że Amand założył w VII wieku dwa opactwa w Gandawie, a Willibrord został w 695 roku wyświęcony w Rzymie na biskupa Fryzów, ze stolicą w Utrechcie. Bonifacy zginął w pobliżu Dokkum w 754 roku.
Także do Niderlandów przychodzili ludzie, by opowiadać o Jezusie: Amand w Gandawie, Willibrord w Utrechcie. Niektóre kościoły, które założyli, istnieją do dziś!
Uwaga: O Serwacym krąży wiele legend; jego urząd biskupa Tongeren jest stary, ale szczegóły są niepewne.
ok. 830
Saksonia
Nieznany poeta opowiada na nowo Ewangelie w języku starosaskim, jako długi poemat bohaterski. Jezus jest panem ze swoją wierną drużyną, tak jak czytelnicy znali to z własnych opowieści. W ten sposób chciał, by historia zakorzeniła się w świecie jego czytelników, nie zmieniając jej istoty.
Ktoś napisał historię Jezusa jako długą pieśń dla Sasów, żeby mogli ją dobrze zrozumieć.
Uwaga: Działania Karola Wielkiego wśród Sasów szły w parze z wojną i przymusowymi chrztami. Heliand pochodzi z następnego pokolenia.
Źródła: Wikipedia, “Heliand”
863–988
Morawy i Kijów
W 863 roku bracia Cyryl i Metody udają się na Morawy i tworzą alfabet, aby Biblię i liturgię można było zapisać w języku Słowian. Około 988 roku książę kijowski Włodzimierz przyjmuje chrzest, a po nim mieszkańcy miasta, w Dnieprze.
Dwaj bracia wymyślili nowe litery, żeby ludy słowiańskie mogły czytać Biblię we własnym języku.
Źródła: Wikipedia, “Saints Cyril and Methodius” · Wikipedia, “Christianization of Kievan Rus'”
od 1492
Santo Domingo
Ewangelia dotarła do obu Ameryk na statkach hiszpańskich i portugalskich zdobywców, a często szło to w parze z przemocą i wyzyskiem. Ale i tam z wnętrza samego Kościoła podniósł się głos protestu: w 1511 roku dominikanin Antonio de Montesinos wygłosił w Santo Domingo kazanie przeciw krzywdzeniu Taínów, a Bartolomé de las Casas przez całe życie bronił praw ludów rdzennych.
Kiedy ludzie z Europy popłynęli do Ameryki, wyrządzili tam wiele zła. Ale niektórzy chrześcijanie odważnie mówili: tak nie wolno, oni też są Bożymi dziećmi.
Uwaga: Nić o tym nie milczy: to, co robiono siłą w imię Jezusa, jest sprzeczne z tym, co On sam czynił.
XX–XXI wiek
Afryka, Azja i Ameryka Łacińska
W XX wieku Kościół rośnie najszybciej w Afryce na południe od Sahary, w Ameryce Łacińskiej i w części Azji, często niesiony przez samych tamtejszych ludzi. Dziś większość wszystkich chrześcijan żyje poza Europą i Ameryką Północną. Liczby znajdziesz na stronie o chrześcijanach na świecie.
Dziś chrześcijanie są prawie w każdym kraju świata, najwięcej w Afryce i Ameryce Południowej.
Chrześcijanie na świecie w liczbach