Mozes en de uittocht

Laat mijn volk gaan

Van een mandje in de Nijl tot het uitzicht vanaf de berg Nebo: hoe God zijn volk uit de slavernij bevrijdt, door de zee leidt en bij de Sinaï zijn tien woorden geeft. Wat de Bijbel zegt en wat onderzoekers erover vragen, netjes uit elkaar gehouden.

Kleur de tocht door de zee

Drie keer veertig jaar

Mozes werd honderdtwintig jaar: veertig jaar prins in Egypte, veertig jaar herder in Midian, veertig jaar leider in de woestijn. Loop zijn leven stap voor stap door.

Opgevoed aan het hof van de farao, 'onderwezen in alle wijsheid van de Egyptenaren'.
Op de vlucht, getrouwd met Sippora, schapen hoeden in de woestijn.
Hij leidt Gods volk uit Egypte en veertig jaar door de woestijn.

Stap 1 van 13: Slaven in Egypte

Stap 1 van 13Voor zijn geboorte

Slaven in Egypte

De familie van Jakob was naar Egypte gekomen in de tijd van Jozef en was er een groot volk geworden. Een nieuwe farao, 'die Jozef niet gekend had', maakt hen tot slaven: stenen bakken en steden bouwen. Als ze toch blijven groeien, beveelt hij elke pasgeboren jongen in de Nijl te gooien.

Gods volk woonde in Egypte. Een strenge koning liet hen heel hard werken. Ze riepen naar God om hulp.

Exodus 1

De tien plagen

Tien keer vraagt God de farao om zijn volk te laten gaan. Kies een plaag en lees wat er gebeurde.

Plaag 1 van 10

Water wordt bloed

Aäron slaat met de staf op het water van de Nijl. Het wordt bloed, de vissen sterven, de rivier stinkt en niemand kan het water nog drinken.

Het water van de grote rivier werd rood. Niemand kon het nog drinken.

Exodus 7:14–25

De tovenaars doen het na.Exodus 7:22

Egypte en zijn goden

De Nijl was het leven van Egypte. Veel uitleggers wijzen erop dat de Egyptenaren de overstroming van de Nijl als een godheid vereerden (Hapi).

Wat de Bijbel zelf zegt: God doet recht over 'al de goden van Egypte'.Exodus 12:12 Numeri 33:4

De pesachtafel

De laatste nacht in Egypte. Kies wat je ziet op en rond de tafel: wat zegt Exodus erover, en hoe wijst het naar Jezus?

Het lam

Een lam zonder gebrek, een jaar oud, één per gezin. Er mag geen bot van gebroken worden.

Elk gezin had een lammetje zonder één vlekje. Jezus wordt later het Lam van God genoemd.

Exodus 12:3–5, 46

Zo wijst het naar Jezus

Johannes de Doper wijst naar Jezus: 'Zie het Lam van God, dat de zonde van de wereld wegneemt.' Bij het kruis wordt geen bot van Hem gebroken.

Johannes 1:29

Volg de rode draad van het Lam

De route door de woestijn

Van Rameses door de zee naar de Sinaï, Kades en de berg Nebo. Waar de zee en de berg precies lagen, weten we niet zeker: dit is de traditionele zuidelijke route.

Een reconstructie

Op de grote kaart

Halte 1 van 7

Rameses

In de nacht van het pesach trekt Israël weg uit Rameses.

Snel, we gaan! Het volk trekt weg uit Egypte.

Exodus 12:37–42

De tien woorden

Eerst bevrijdt God zijn volk, dan geeft Hij zijn geboden. De tekst is in elke kerk dezelfde, maar kerken tellen verschillend. Kies een telling en kijk hoe de nummers verschuiven.

De tien woorden met de twee gebruikelijke tellingen naast elkaar
Geref. · orth. · angl.	Kath. · luth.	Het woord
–	–	Ik ben de HEER, je God, die je uit Egypte, uit het slavenhuis, heb geleid.Exodus 20:2
I	I	Je zult geen andere goden hebben naast Mij.Exodus 20:3
II	I	Je zult geen beeld maken om het te aanbidden.Exodus 20:4–6
III	II	Je zult de naam van de HEER niet misbruiken.Exodus 20:7
IV	III	Gedenk de sabbat, dat je die heiligt.Exodus 20:8–11
V	IV	Eer je vader en je moeder.Exodus 20:12
VI	V	Je zult niet doden.Exodus 20:13
VII	VI	Je zult geen echtbreuk plegen.Exodus 20:14
VIII	VII	Je zult niet stelen.Exodus 20:15
IX	VIII	Je zult geen vals getuigenis geven.Exodus 20:16
X	IX	Je zult de vrouw van je naaste niet begeren.Exodus 20:17
X	X	Je zult niets begeren van wat van je naaste is.Exodus 20:17

Exodus 20:1–17 Deuteronomium 5:6–21

De Bijbel zegt 'tien woorden' (Exodus 34:28), maar telt ze niet zelf. Daarom tellen kerken verschillend, zonder dat er een woord anders is.
Katholieken en lutheranen volgen Augustinus: geen andere goden en geen beelden zijn samen het eerste gebod, het begeren is gesplitst in twee. Lutheranen volgen daarbij de volgorde van Exodus 20:17 (eerst het huis), katholieken die van Deuteronomium 5:21 (eerst de vrouw).
Gereformeerden, orthodoxen en anglicanen tellen het verbod op beelden als tweede gebod en het begeren als één gebod. In de Joodse traditie is 'Ik ben de HEER, je God' zelf het eerste woord.
Over hoe de geboden over de twee stenen tafelen verdeeld waren, zegt de Bijbel niets. Vaak gaat de eerste tafel over God en de tweede over de naaste, zoals Jezus de wet samenvat.

God gaf tien woorden, zodat zijn volk goed kon leven: met God en met elkaar. Jezus zei het zo: heb God lief, en heb elkaar lief.

Hoe het Nieuwe Testament het leest

Jezus en de apostelen lezen het verhaal van Mozes als een verhaal dat naar Christus wijst.

Mozes in de rij van het geloof: verborgen als baby, de schatten van Egypte achtergelaten, het pesach gevierd, door de zee gegaan.
Hebreeën 11:23–29
De wet is door Mozes gegeven; de genade en de waarheid zijn door Jezus Christus gekomen.
Johannes 1:17
Mozes beloofde 'een profeet zoals ik'. Petrus zegt in Jeruzalem dat Jezus die profeet is.
Handelingen 3:22
Stefanus vertelt het hele verhaal van Mozes na, voor de Raad in Jeruzalem.
Handelingen 7:17–44
Mozes was trouw als dienaar in Gods huis; Christus is trouw als Zoon over dat huis.
Hebreeën 3:1–6
De wolk, de zee, het manna en de rots: 'Dit is gebeurd als voorbeeld voor ons.'
1 Korintiërs 10:1–11
In het boek Openbaring zingen de geredden 'het lied van Mozes en het lied van het Lam'.
Openbaring 15:3

Geschiedenis en archeologie

Wanneer was de uittocht, en wat weten we buiten de Bijbel? Onderzoekers en tradities verschillen hierover. Hier staat eerlijk wat zeker is en wat niet.

Wanneer?

ca. 1446 v.Chr.
1 Koningen 6:1 zegt dat de tempel gebouwd werd 480 jaar na de uittocht. Wie terugrekent vanaf Salomo, komt in de 15e eeuw v.Chr.
1 Koningen 6:1
ca. 1270–1250 v.Chr.
Exodus 1:11 noemt de voorraadstad Rameses. Een stad met die naam (Pi-Ramesse) werd groot onder Ramses II, in de 13e eeuw v.Chr. Dan zou 480 jaar een rond getal zijn (twaalf generaties).
Exodus 1:11

Beide dateringen hebben verdedigers, onder gelovige en niet-gelovige onderzoekers. De Bijbel zelf geeft geen jaartal in onze tijdrekening.

Buiten de Bijbel
Er is geen Egyptische tekst die de uittocht vermeldt. Dat zegt weinig: farao's lieten zelden nederlagen optekenen. De Merneptah-stèle (ca. 1208 v.Chr.) noemt wel al een volk 'Israël' in Kanaän. Hoe historisch het verhaal in de details is, daarover verschillen onderzoekers sterk.
Welke zee?
Het Hebreeuws zegt yam suf, letterlijk 'rietzee'. Sommigen denken aan de meren tussen Egypte en de Sinaï, anderen aan de Golf van Suez of de Golf van Akaba. De Griekse vertaling en het Nieuwe Testament zeggen 'Rode Zee'.
Welke berg?
Sinds de vierde eeuw wijst de traditie de Jebel Musa (de 'Mozesberg') in het zuiden van de Sinaï aan; daar staat het Sint-Catharinaklooster. Andere voorstellen liggen in het noorden van de Sinaï of in Arabië. Zeker weten we het niet.

Vragen die mensen stellen

Waarom verhardde God het hart van de farao?

Exodus zegt het allebei: de farao verhardt zelf zijn hart (8:15, 8:32) en God verhardt het (9:12). Veel uitleggers lezen het zo dat God de farao overlaat aan de keuze die hij al gemaakt had. Paulus haalt het aan in Romeinen 9:17 om te zeggen dat God zelfs het verzet gebruikt om zijn naam bekend te maken.

Waren het echt 600.000 mannen?

Exodus 12:37 noemt 'ongeveer zeshonderdduizend man te voet, de kinderen niet meegerekend'. Dat zou samen meer dan twee miljoen mensen zijn. Sommige uitleggers lezen het Hebreeuwse woord elef niet als 'duizend' maar als 'familie' of 'legereenheid', wat een veel kleiner volk geeft. Anderen houden het bij het gewone getal. Het blijft een open vraag.

Hoe lang woonde Israël in Egypte?

Exodus 12:40 zegt 430 jaar. De Griekse vertaling (de Septuagint) rekent daar ook de tijd van de aartsvaders in Kanaän bij, en Paulus rekent 430 jaar vanaf de belofte aan Abraham (Galaten 3:17). Zo zijn er twee lezingen, die allebei in de kerk voorkomen.

Waarom mocht Mozes zelf het land niet in?

Bij Meriba sloeg Mozes twee keer op de rots in plaats van tegen de rots te spreken, en hij gaf God niet de eer (Numeri 20:7–12). Zelfs de grootste leider is niet degene die het volk binnenleidt. Christenen zien daarin vaak een wijzer naar Jezus, die doet wat de wet niet kon (Hebreeën 4:8, 7:19).

Schreef Mozes zelf de vijf boeken?

De Bijbel zegt dat Mozes dingen opschreef (Exodus 24:4; Deuteronomium 31:9), en Jezus spreekt over 'de wet van Mozes'. Het verslag van zijn eigen dood (Deuteronomium 34) is duidelijk door een ander geschreven. Hoeveel er later bijgekomen of bewerkt is, daarover verschillen onderzoekers en tradities.

Kleur mee!

Mozes steekt zijn hand uit en het water gaat opzij. Druk de prent af en kleur het water, het volk en het lammetje.